Në prag të Samitit Digjital të Ballkanit Perëndimor, ai tha për Forbes Mali i Zi se digjitalizimi ka pak kuptim nëse të njëjtat pengesa administrative thjesht digjitalizohen gjashtë herë.

I pyetur se çfarë rezultati të matshëm duhet të sjellë Samiti i sivjetshëm në Mal të Zi për të dëshmuar se është më shumë se mesazhe politike, Kapetanoviq tha se për të prova është mjaft e thjeshtë: pas Samitit duhet të shihet qartë se çfarë do të bëhet më e lehtë për qytetarët dhe bizneset krahasuar me më parë.

“Nëse gjithçka që arrijmë janë deklarata mbi rëndësinë e digjitalizimit, atëherë nuk kemi bërë mjaftueshëm”, tha ai.

Samiti, që zhvillohet nga 12 deri më 14 tetor në Herceg Novi, mbledh gjashtë ekonomitë e Ballkanit Perëndimor (WB6) dhe do të fokusohet në lidhjen e tregjeve digjitale, shërbimet publike, sigurinë kibernetike dhe përafrimin me Tregun e Vetëm Digjital të Bashkimit Evropian (BE).

Identiteti digjital dhe nënshkrimi elektronik duhet të njihen në të gjithë rajonin

Ai theksoi se bashkëpunimi rajonal mund të sjellë rezultate shumë konkrete, duke përmendur si shembull heqjen e tarifave të roaming-ut brenda Ballkanit Perëndimor. Ai rikujtoi se kjo nuk mbeti vetëm një marrëveshje politike, por qytetarët sot i ndiejnë përfitimet sa herë udhëtojnë te partnerët e tjerë të rajonit dhe përdorin telefonat celularë njësoj si në shtëpi.

Siç vuri në dukje, marrëveshja u nënshkrua në një nga Samitet e mëparshme Digjitale.

“Pikërisht për rezultate të tilla duhet të synojmë edhe në fusha të tjera të bashkëpunimit digjital. Megjithatë, nuk po nisim nga zeroja. Vitin e kaluar në Shkup, partnerët rajonalë mbështetën një drejtim të përbashkët për zhvillimin e identiteteve digjitale ndërvepruese dhe shërbimeve të besimit, në përputhje me rregulloren evropiane eIDAS 2.0. Kjo mund të tingëllojë teknike, por në të vërtetë është e thjeshtë: identiteti digjital ose nënshkrimi elektronik që qytetarët përdorin në vendin e tyre duhet gradualisht të mund të përdoret edhe te partnerët e tjerë të rajonit”, shpjegoi ai.

Prandaj, si rezultat konkret i Samitit të këtij viti, ai do të dëshironte të shihte një marrëveshje të qartë për hapat e ardhshëm: kush është përgjegjës për çfarë, sipas cilës radhë dhe si të kthehet synimi i përbashkët në veprim.

“Roaming-u tregoi se një marrëveshje rajonale mund të ndryshojë jetën e përditshme të miliona njerëzve. I njëjti parim tani duhet të zbatohet edhe për shërbimet digjitale”, tha ai, duke theksuar se digjitalizimi ka pak kuptim nëse të njëjtat pengesa administrative digjitalizohen thjesht gjashtë herë.

Qytetarët nuk duhet të jenë korrierë mes institucioneve

Ndërveprueshmëria e administratave publike është shpallur një nga temat kryesore të Samitit dhe Kapetanoviq kujton se ende nuk jemi në fazën kur qytetarët mund të hapin laptopin dhe të përdorin pa u menduar të njëjtin shërbim digjital kudo në rajon.

“Por nuk jemi më as në fillim. Tani kemi një drejtim të përbashkët dhe një ide shumë më të qartë se si të arrijmë atje”, tha ai.

Siç thekson, qytetarëve nuk u intereson si quhet sistemi apo cilin standard përdor. Ata duan të dinë pse duhet të dorëzojnë një dokument që një institucion tjetër e ka lëshuar tashmë, ose të fusin për herë të tretë të njëjtat të dhëna që administrata tashmë i ka.

“Kjo është në fakt mënyra më e mirë për të shpjeguar ndërveprueshmërinë: administratat duhet të komunikojnë me njëra-tjetrën, në vend që qytetarët të shërbejnë si korrierë mes institucioneve. Synimi ynë është që qytetarët e Malit të Zi, si dhe të të gjashtë ekonomive të Ballkanit Perëndimor, gradualisht të mund të përdorin shërbimet elektronike te partnerët rajonalë me më pak procedura shtesë. Kjo kërkon ndërlidhje teknike, por mbi të gjitha besim mes institucioneve, rregulla të harmonizuara dhe siguri të të dhënave”, tha ai.

Kjo, siç thekson ai, nuk do të ndodhë brenda natës. Megjithatë, është shumë e rëndësishme të mos flasim më për këtë si për një të ardhme të largët digjitale. Puna tashmë ka nisur.

I pyetur se në cilat standarde ose reforma konkrete digjitale gjashtë ekonomitë e Ballkanit Perëndimor janë aktualisht prapa në përafrimin me BE-në, Kapetanoviq tha se nuk do t’i rendiste nga më e mira te më e dobëta, sepse partnerët e rajonit përparojnë me ritme të ndryshme dhe në fusha të ndryshme.

“Më e rëndësishme është nëse të gjithë po ecim në të njëjtin drejtim. Dhe ky drejtim duhet të jetë drejt BE-së.”

Siç theksoi, ekzistojnë tri fusha kyçe, e para prej të cilave është identiteti digjital.

Bashkimi Evropian, shpjegoi ai, po shkon drejt një sistemi ku qytetarët e tij mund të përdorin kuletat digjitale evropiane për të vërtetuar identitetin në mënyrë të sigurt, për të nënshkruar dokumente ose për të përdorur shërbime të caktuara në të gjithë BE-në.

“Nëse duam të jemi pjesë e kësaj hapësire, sistemet tona duhet të zhvillohen në mënyrë që një ditë të mund të funksionojnë së bashku me sistemin evropian.”

Fusha e dytë e rëndësishme, sipas Kapetanoviqit, është ndërveprueshmëria e shërbimeve publike.

“Nuk është vetëm çështje nëse kemi mjaftueshëm portale dhe aplikacione. Mund të keni dhjetë portale të shkëlqyera, por nëse institucionet nuk shkëmbejnë të dhëna, qytetarët do të vazhdojnë ta bëjnë punën e institucioneve në vend të tyre”, paralajmëroi ai.

Fusha e tretë është siguria kibernetike.

“Sa më shumë aspekte të jetës, biznese dhe shërbime publike kalojnë në internet, aq më serioze bëhen pasojat e sulmeve kibernetike. Prandaj, përafrimi me rregullat evropiane, përfshirë NIS2, duhet të shoqërohet me aftësinë reale të institucioneve për të parandaluar, identifikuar dhe reaguar shpejt ndaj incidenteve”, tha ai.

Sipas Kapetanoviqit, një gjë është vendimtare: përafrimi me Evropën nuk përfundon me miratimin e ligjit. Ai përfundon vetëm kur sistemi funksionon realisht.

“Bashkëpunimi rajonal na ndihmon t’i zhvillojmë këto sisteme që në fillim si të përputhshme me njëri-tjetrin, në vend që pas disa vitesh të përpiqemi të lidhim gjashtë zgjidhje krejtësisht të ndryshme.”

Transformim digjital apo burokraci digjitale

I pyetur se ku e sheh problemin më të madh që cilësia e qeverisjes elektronike vazhdon të ndryshojë ndjeshëm mes gjashtë ekonomive të Ballkanit Perëndimor – te teknologjia, legjislacioni, kapacitetet e administratave apo vullneti politik – ai tha se teknologjia shpesh është pjesa më e lehtë.

“Mund të blini një softuer të mirë. Është shumë më e vështirë të ndryshoni mënyrën se si funksionojnë institucionet. Nëse një procedurë të ndërlikuar thjesht e kaloni nga letra në ekran, nuk e keni transformuar, por vetëm e keni digjitalizuar burokracinë”, tha ai.

Prandaj, shtoi ai, cilësia e çdo shërbimi elektronik duhet të vlerësohet përmes tri pyetjeve shumë të thjeshta: a mund ta përfundoj të gjithë procedurën pa shkuar personalisht në sportel; a më kërkon institucioni një të dhënë që tashmë e ka; dhe a mund ta përdorë lehtësisht shërbimin dikush që nuk është ekspert i TI-së?

“Nëse përgjigjet ndaj këtyre pyetjeve janë negative, atëherë nuk ka rëndësi sa e avancuar është platforma ku ofrohet shërbimi. Na duhen njerëz të kualifikuar, institucione që shkëmbejnë të dhëna dhe një vendim politik për të thjeshtuar procedurat. Është veçanërisht e rëndësishme për rajonin që ndryshimet në kapacitete të mos kthehen në pengesa të reja digjitale. Nëse dikush ka zhvilluar një zgjidhje të mirë, nuk ka nevojë që të gjashtë partnerët të shpikin të njëjtën gjë nga e para”, tha ai.

Ai shtoi se synimi nuk janë gjashtë ishuj digjitalë, por një rajon ku shërbimet publike mund të komunikojnë me njëra-tjetrën.

Sulmet kibernetike nuk njohin ndarje administrative

Duke iu përgjigjur pyetjes nëse rajoni ka mekanizma mjaftueshëm të zhvilluar për reagim të përbashkët ndaj sulmeve të mëdha kibernetike dhe nëse pret që Samiti të sjellë një model konkret të bashkëpunimit rajonal në këtë fushë, Kapetanoviq tha se baza është shumë më e mirë se disa vite më parë.

“Megjithatë, nuk do të thosha se sot ekziston një mekanizëm rajonal plotësisht i zhvilluar që do të reagonte automatikisht ndaj një sulmi kibernetik. Ndoshta nuk na duhet një organ i ri i madh, me emër dhe administratë të re. Shumë më e rëndësishme është që sistemet ekzistuese të mund të punojnë së bashku pa pengesa.”

Sipas tij, rajoni ka ekipe vendore të reagimit ndaj incidenteve të sigurisë kompjuterike (CSIRT) dhe Qendrën Rajonale të Kapaciteteve Kibernetike të Ballkanit Perëndimor (WB3C), ndërsa RCC punon për forcimin e bashkëpunimit rajonal, krahas shumë partnerëve evropianë dhe ndërkombëtarë aktivë në rajon.

“Hapi tjetër është t’i lidhim këto kapacitete në mënyrë më efikase, që informacioni të shkëmbehet më shpejt, të dimë kë të kontaktojmë në rast incidenti dhe përvoja e një partneri t’u shërbejë shpejt të tjerëve. Sulmet kibernetike nuk do të ndalen vetëm sepse nuk i kemi harmonizuar procedurat tona”, theksoi ai.

Prandaj, ai shpreson se Samiti do t’i japë shtysë të mëtejshme bashkëpunimit praktik, shkëmbimit të informacionit, të mësuarit nga njëri-tjetri dhe mbështetjes së ndërsjellë, në vend të krijimit të një organi të ri vetëm për hir të krijimit.

“Nuk duhet të harrojmë gjënë më të rëndësishme: siguria kibernetike nuk është një shtesë e digjitalizimit. Ajo është parakusht i tij. Nëse qytetarët nuk besojnë se të dhënat e tyre janë të sigurta, nuk do t’i besojnë as shërbimit elektronik, sado e sofistikuar të jetë teknologjia pas tij”, theksoi Kapetanoviq.

Çfarë mund të përfitojë Mali i Zi nga Samiti Digjital

Sipas Kapetanoviqit, vetëm organizimi i Samitit nuk do të tërheqë automatikisht investime dhe as nuk do të sjellë shërbime të reja digjitale.

“Vlera e të qenit mikpritës i Samitit qëndron në atë që Mali i Zi do të bëjë me kontaktet, idetë dhe partneritetet që krijohen aty. Kjo është një mundësi e madhe. Në një vend mblidhen vendimmarrës, kompani, partnerë evropianë, ekspertë dhe njerëz që zhvillojnë zgjidhje digjitale. Kjo është një mundësi që Mali i Zi të tregojë se çfarë po bën mirë, të jetë i hapur të mësojë nga të tjerët aty ku ka hapësirë për përmirësim dhe ta lidhë sektorin e tij të TIK-ut me tregjet më të gjera rajonale dhe evropiane”, tha ai.

Ai shtoi se kjo mund të sjellë partneritete të reja, projekte të përbashkëta, përhapje më të shpejtë të zgjidhjeve të mira ose dukshmëri më të madhe të Malit të Zi si vend për zhvillim dhe investime në ekonominë digjitale.

“Është veçanërisht e rëndësishme që Samiti mbahet gjatë kryesimit të Procesit të Berlinit nga Mali i Zi. Kjo i jep mikpritësit mundësinë jo vetëm të organizojë ngjarjen, por edhe të ndihmojë që agjenda digjitale rajonale të ecë një hap më tej. Dhe ky, sipas meje, është rezultati më i mirë: jo një fotografi e një Samiti të suksesshëm, por projekte dhe bashkëpunim që vazhdojnë edhe pasi fiken dritat e sallës së konferencës”, përfundoi Kapetanoviq.

Samiti Digjital organizohet nga Ministria e Administratës Publike, nën kujdesin e Qeverisë së Malit të Zi dhe në partneritet me Këshillin e Bashkëpunimit Rajonal (RCC), në kuadër të kryesimit të Procesit të Berlinit nga Mali i Zi.