Një rishikim i mënyrës së vendimmarrjes së BE-së dhe hartat rrugore që përcaktojnë një afat kohor më të qartë për anëtarët e ardhshëm janë dy elementet kyçe të përgatitjeve të Brukselit për rundin e ardhshëm të zgjerimit, i cili pritet të jetë në tryezë në tetor.

Komisioni Europian pritet që më 6 tetor të propozojë ndryshime të rëndësishme në mënyrën se si BE-ja merr vendime – pa rihapur traktatet – së bashku me një tërësi krejtësisht të re masash mbrojtëse kundër regresit demokratik dhe të sundimit të ligjit në shtetet e ardhshme anëtare.

Për herë të parë në pothuajse një dekadë, Komisioni mund të paraqesë gjithashtu afate kohore orientuese për përfundimin e negociatave të anëtarësimit me kandidatët më të avancuar – Malin e Zi, Shqipërinë, Ukrainën dhe Moldavinë – si pjesë e “hartave rrugore” të reja që do të publikohen më vonë gjatë muajit.

Për Serbinë dhe kandidatët e tjerë që janë më prapa në proces, Brukseli po propozon forma të ndryshme të “integrimit gradual”, shkruan web-portali European Western Balkans.

Tetori mund të bëhet muaji i zgjerimit në Bruksel. Pas pothuajse një viti e gjysmë vonesash, Ursula von der Leyen pritet që javën e ardhshme të paraqesë propozimet e Komisionit për reformimin e BE-së përpara zgjerimit të saj të ardhshëm.

Pyetja qendrore është e drejtpërdrejtë: si mund të pranojë BE-ja anëtarë të rinj pa e bërë vendimmarrjen më të rëndë ose pa dobësuar masat e saj mbrojtëse demokratike?

Një draft i propozimit të Komisionit argumenton se BE-ja duhet të ndryshojë si mënyrën se si merr vendime, ashtu edhe përbërjen e institucioneve të saj, nëse dëshiron të mbetet efektive me një numër dukshëm më të madh anëtarësh. Zgjerimi i ardhshëm do të shoqërohej gjithashtu me masa më të forta mbrojtëse dhe një sistem më të zhvilluar të integrimit gradual.

Këto masa mbrojtëse mund të rezultojnë vendimtare për sigurimin e mbështetjes për zgjerimin nga shtetet ekzistuese anëtare. Sipas disa burimeve të njohura me propozimin, drafti aktual parashikon masa mbrojtëse financiare dhe institucionale – si dhe kufizime të përkohshme në aftësinë e anëtarëve të rinj për të përdorur veton.

Anëtarët e rinj: përkohësisht pa veto?

Komisioni beson se shteteve të reja anëtare mund t’u kërkohet, për një periudhë të kufizuar pas anëtarësimit, të pranojnë kufizime në aftësinë e tyre për të bllokuar vendimet në fushat ku kërkohet unanimitet.

Një marrëveshje e tillë mund të përcaktohet në një deklaratë që shoqëron traktatin e anëtarësimit. Sipas personave të njohur me propozimin, qëllimi nuk do të ishte krijimi i të drejtave përgjithmonë të ndryshme për anëtarët e rinj, por t’u mundësohej atyre të integroheshin gradualisht në sistemin vendimmarrës të BE-së.

Gjoba financiare për regresin në sundimin e ligjit

Një masë e re financiare mbrojtëse do t’i mundësonte Komisionit, për një periudhë të kufizuar, të propozojë masa që përfshijnë pezullimin e financimit të BE-së kur ka tregues të qartë se mangësitë në sundimin e ligjit në një shtet të ri anëtar mund të rrezikojnë menaxhimin e shëndoshë të buxhetit të BE-së ose interesat e tij financiare.

Në thelb, Brukseli dëshiron ta bëjë më të lehtë mbrojtjen e fondeve të BE-së nëse një vend i sapopranuar fillon të bëjë regres pas anëtarësimit.

Pezullimi i të drejtave të votës për shkelje të vlerave të BE-së

Propozimi parashikon gjithashtu t’i japë BE-së më shumë mundësi për të pezulluar të drejtat e votës të një shteti të ri anëtar në rastet e shkeljeve veçanërisht të rënda të vlerave themelore të Unionit.

Sipas sistemit të propozuar, Këshilli mund të veprojë mbi bazën e një rekomandimi të Komisionit dhe të marrë një vendim të tillë me shumicë të cilësuar për një periudhë të kufizuar.

Dallimi thelbësor do të ishte heqja e kërkesës për unanimitet – pengesa që e ka bërë jashtëzakonisht të vështirë ndërmarrjen e veprimeve të ngjashme sipas procedurës ekzistuese të BE-së të Nenit 7.

Shteteve të reja anëtare do t’u kërkohej gjithashtu të anëtarësohen në Zyrën e Prokurorit Publik Europian përpara hyrjes në BE.

Largimi nga unanimiteti

Komisioni do të propozojë gjithashtu përdorim më të madh të votimit me shumicë të cilësuar kudo që traktatet ekzistuese e lejojnë, duke reduktuar varësinë e BE-së nga unanimiteti.

Kjo do të zbatohej mbi të gjitha për politikën e jashtme, mbrojtjen dhe sanksionet – por edhe për zgjerimin.

Rruga më e drejtpërdrejtë do të ishte përmes të ashtuquajturave klauzola passerelle të BE-së, të cilat tashmë u lejojnë shteteve anëtare të ndryshojnë procedurat e vendimmarrjes në fusha të caktuara pa ndryshuar formalisht traktatet.

Vendet e shqetësuara se mund të mposhten në votim do të ruanin masa mbrojtëse. Një “frenë emergjente” do të mundësonte që çështjet veçanërisht të ndjeshme t’u referoheshin liderëve të BE-së, ndërsa një mekanizëm tjetër do të kërkonte përpjekje për të gjetur një kompromis të pranueshëm kur një grup i konsiderueshëm shtetesh anëtare rrezikon të mposhtet.

Përgatitja e institucioneve për një BE më të madhe

Propozimi parashikon gjithashtu reduktimin e numrit të Komisionerëve Europianë në dy të tretat e numrit të shteteve anëtare.

Këshilli do të krijonte një sistem rotacioni të hartuar për të pasqyruar diversitetin demografik dhe gjeografik të BE-së. Propozimi i Komisionit gjithashtu nënvizon nevojën për të përshtatur përbërjen e Parlamentit Europian ndërsa rritet numri i shteteve anëtare.

Hartat rrugore drejt anëtarësimit për Malin e Zi, Shqipërinë, Ukrainën dhe Moldavinë

Reforma e brendshme e BE-së është vetëm njëra anë e ekuacionit.

Sipas afatit aktual, Komisioni Europian pritet që më 28 tetor të paraqesë “harta rrugore” të reja për anëtarësimin, si pjesë e paketës së tij për zgjerimin.

Brukseli dëshiron t’u japë vendeve kryesuese më shumë parashikueshmëri dhe një rrugë të qartë, hap pas hapi, drejt anëtarësimit – duke përfshirë potencialisht afate kohore orientuese për mbylljen e të gjithë kapitujve negociues.

“Këto harta rrugore do të identifikojnë reformat dhe pikat e ardhshme të rëndësishme, si dhe do të tregojnë renditjen e nevojshme për përfundimin me sukses të negociatave të anëtarësimit”, thuhet në draft-dokumentin e Komisionit.

Komisioni beson se kjo do t’u jepte vendeve kandidate, shteteve anëtare dhe institucioneve të BE-së një kornizë më të qartë për planifikimin e fazave të ardhshme të anëtarësimit, duke ruajtur parimin se përparimi drejt anëtarësimit mbetet i bazuar në merita.

Integrimi gradual për kandidatët më larg anëtarësimit

Në të njëjtën kohë, Komisioni dëshiron të përdorë shumë më tepër integrimin gradual – ndërsa bën të qartë se kjo nuk synohet si një rrugë alternative për Malin e Zi dhe Shqipërinë.

“Për Malin e Zi dhe Shqipërinë, të cilat tashmë janë shumë të avancuara në procesin e anëtarësimit, përparësia mbetet përfundimi i suksesshëm i negociatave të anëtarësimit”, thuhet në draft.

Për kandidatët e tjerë, megjithatë, integrimi gradual paraqitet si një mënyrë më e menjëhershme për t’iu afruar BE-së – duke përshpejtuar konvergjencën ekonomike, duke thelluar bashkëpunimin politik dhe duke sjellë përfitime konkrete ndërsa reformat vazhdojnë.

Qasja do të ndryshonte gjithashtu sipas vendit dhe sektorit, në vend që të ndiqte një model të vetëm. Serbia, Ukraina dhe Moldavia, për shembull, kanë një interes të veçantë në marrëveshjet që do të lehtësonin qasjen në tregun e vetëm të BE-së për produktet industriale. Kandidatët e tjerë kanë përparësi të ndryshme të menjëhershme.

Prandaj, Komisioni argumenton se integrimi gradual duhet të mbetet mjaftueshëm fleksibël për të pasqyruar pikat e ndryshme të nisjes, trajektoret e reformave dhe përparësitë politike.

Nëse planet konfirmohen, kjo do të ishte hera e parë në pothuajse një dekadë që Komisioni Europian ofron afate kohore orientuese për përfundimin e negociatave me vendet kandidate më të avancuara.

Hera e fundit kur e bëri këtë ishte në shkurt 2018, kur Komisioni përcaktoi një listë hapash dhe reformash që synonin ta vendosnin Serbinë dhe Malin e Zi në një pozitë për t’iu bashkuar BE-së deri në vitin 2025.

Shtetet anëtare kryesisht i injoruan si strategjinë e Komisionit për zgjerimin, ashtu edhe afatin e tij kohor orientues.

Shumëçka ka ndryshuar që atëherë. Serbia ka rënë drejt fundit të grupit të kandidatëve negociues, ndërsa klima politike brenda BE-së ka ndryshuar në mënyrë dramatike në favor të zgjerimit. Komisioni tani konsideron se Mali i Zi dhe Shqipëria kanë një perspektivë realiste të anëtarësimit deri në fund të kësaj dekade.

Debati mes liderëve të BE-së në samitin e tyre të 15 tetorit – dhe sërish në dhjetor – do të japë treguesin e parë se sa larg janë të gatshme të shkojnë shtetet anëtare: si në reformimin e vetë Unionit, ashtu edhe në ndërmarrjen e hapave vendimtarë drejt pranimit të anëtarëve të rinj.