(Një shpjegim ad hoc sociologjik)
1. Historikisht, prej se shqiptarët janë identifikuar si komunitet, si etni, si komb e si organizim sociopolitik, por jo edhe si individë e personalitete, ata gjithnjë kanë bartur në (nën)vetëdije kompleksin e inferioritetit (kolektiv) dhe atë të superioritetit (individual) në raport me të tjerët. Jo aq për fajin e tyre, sa për fajin e të tjerëve, të cilët u dëshmuan më të shkathët në krijimin dhe organizimin e jetës së tyre individuale e kolektive.
Dhe jo vetëm kaq. Këta “të tjerë” këtë shkathësi dhe këtë organizim politik, social, kulturor, madje edhe ushtarak, e “mirëmbajtën” dhe e imponuan kryesisht përmes pushtimit dhe imponimit të vullnetit të tyre mbi shtetet, kombet dhe shoqëritë e tjera, të cilat sociologjikisht u cilësuan si “periferike”.
Në këtë vorbull u gjendën edhe parardhësit e shqiptarëve të sotëm. Këta parardhës tanë, të cilët historia herë i identifikon si pellazgë e herë si ilirë, me indiferencën dhe mungesën e gatishmërisë për ta udhëhequr vetveten (aludoj te kolektivi i organizuar sociopolitik, e jo te fisi), mbetën peng, që nga Iliria e Dardania e deri në ditët e sotme, të ambicieve dhe synimeve të këtyre “të tjerëve”.
Duke u munduar ta zbërthej lojalitetin, besimin apo edhe “aftësinë” ose prirjen e shqiptarëve për t’u akomoduar ndaj pushtuesve e sunduesve (që shpeshherë ngatërrohen, me ose pa qëllim, me konceptet e miqësisë dhe aleancave të ndryshme, të “evidentuara” në katalogët e historisë së qenësimit), më duket se kjo logjikë verbëruese, ky lojalitet nënshtrues dhe ky besim “blanko” (që e kërkonin të huajt nga paraardhësit tanë), e kanë burimin pjesërisht te rrethanat sociopolitike, pjesërisht te kushtëzimet ekonomike, më shumë te ato ushtarake, por, pa dyshim, edhe te ambiciet bajraktare për t’u realizuar si karizma në sytë e komunitetit dhe të pushtuesve.
2. Mendoj se e gjithë kjo temë, e shtruar me qëllim të zbërthimit të origjinës së këtij fenomeni, është më tepër një tematikë etike sesa antropologjike. Nëse është etike, atëherë “verbëria” jonë, si individuale ashtu edhe kolektive, duhet kërkuar te kodet, normat dhe, pse jo, edhe te periferizimi i tyre përgjatë gjithë historisë së organizimit tonë psikosocial.
Por, nëse është antropologjike (gjë për të cilën shoh shumë pak gjasa argumentuese), atëherë ky besim i verbër që shqiptarët kanë demonstruar ndaj të huajve duhet kërkuar te veçoritë e tyre biologjike. Mendoj se kjo është një “adresë” tërësisht e gabuar, sepse do të na nxirrte në një përfundim antisocial, antihistorik dhe aspak argumentues.
3. Së këndejmi, dioptria sociologjike duket se na jep shpjegimin më të përafërt dhe, do të shtoja, edhe më të besueshëm për këtë lloj veçorie, këtë “produkt” historik të identifikuar si “Made in Albania”.
Sociologjikisht, mungesa e një përvoje historike të qeverisjes me vetveten (sepse me të tjerët, si në Perandorinë Romake, ashtu edhe në atë Osmane e Serbe, shqiptarët janë dëshmuar mjaft të zotë), pastaj egoizmi i ushqyer përmes normave, kodeve morale e kanunore, së bashku me indiferencën e “mirëmbajtur” nga trysnia shekullore e pushtuesve, kanë bërë që kjo “traditë” famëkeqe e mungesës së gatishmërisë për ta qeverisur vetveten si kolektiv sociopolitik të bartet edhe në ditët tona.
Së këndejmi, përgjigjja sociologjike në pyetjen se përse shqiptarët u besojnë aq shumë të huajve, sipas gjykimit tim, “fle”, ndër të tjera, në historinë e tyre mbijetuese; në mungesën e traditës së qeverisjes me vetveten; në përvojën stereotipike ndaj vetvetes; në glorifikimin e aftësive të të huajve, e kështu me radhë.
Epilogu BESNIKËRIA e verbër e shqiptarëve ndaj të huajve, historikisht, u dëshmua si e padobishme, sepse nuk u shfrytëzua për maksimalizimin e interesave kombëtare e shtetërore.
Kulturalisht, ajo u dëshmua mjaft e rrezikshme, sepse na solli buzë greminës së asimilimit. Ndërkaq, personalisht, ajo rezultoi tejet e leverdishme, sepse përfitimet e kësaj natyre u shërbyen kryesisht individit, rrethit familjar, klanit dhe grupeve të interesit
