Lëvizja studentore në Serbi, e cila shënoi një fitore historike në zgjedhje, po përgatitet të nisë bisedimet për formimin e qeverisë së re, me synimin për të përmbysur 14 vite të qeverisjes gjithnjë e më autoritare dhe nacionaliste. Megjithatë, fitorja e Listës Studentore sjell edhe sfida të mëdha, pasi lëvizja nuk ka përvojë në qeverisje dhe ende nuk ka një udhëheqës të përcaktuar.

Mbështetësit e saj dolën në rrugët e vendit të hënën për të festuar humbjen e Aleksandar Vuçiçit, ish-presidentit që dominoi politikën serbe për më shumë se një dekadë. Vuçiç pranoi humbjen të dielën në mbrëmje, duke i dhënë fund një epoke të gjatë të pushtetit të partisë së tij.

Rezultati vjen pas dy vitesh protestash kundër qeverisë, të nxitura nga shembja e tendës së stacionit hekurudhor në Novi Sad, në nëntor 2024, ku humbën jetën 16 persona. Tragjedia nxiti zemërimin publik dhe kërkesat për përgjegjësi, transparencë dhe luftë kundër korrupsionit.

Sipas projeksioneve të Qendrës për Zgjedhje të Lira dhe Demokraci në Beograd, pasi u numëruan të gjitha kampionet e fletëve të votimit, Lista Studentore siguroi 53% të votave, që përkthehen në 141 mandate në parlamentin me 250 vende. Partia Progresive Serbe (SNS) e Vuçiçit mori 39%, duke siguruar 103 mandate. Vendet e mbetura u ndanë mes listave të partive të pakicave kombëtare.

Pavarësisht fitores bindëse, mbetet e paqartë se si do të funksionojë qeveria e re. Lëvizja, e ndërtuar mbi vendimmarrjen kolektive dhe pa një hierarki të mirëpërcaktuar, përfshiu në listën e saj akademikë, aktorë, fermerë dhe studentë. Për rrjedhojë, ende nuk dihet se kush do të propozohet për kryeministër dhe cilët do të jenë anëtarët e kabinetit.

Ndër figurat e njohura të lëvizjes janë kardiologu Ilija Srdanoviç, i cili kryesoi listën e kandidatëve, ish-guvernatori i bankës qendrore Dejan Shoshkiç dhe profesori i kimisë në Universitetin e Beogradit, Radomir Saiçiç.

Sfidat me të cilat përballet Lista Studentore ngjajnë me ato të partisë Tisza të Peter Magyarit, e cila i dha fund këtë pranverë 16 viteve të qeverisjes së Viktor Orbanit në Hungari. Në të dyja rastet, ndryshimi politik përballet me institucione publike ku një pjesë e administratës konsiderohet e lidhur me pushtetin e mëparshëm, çka mund të vështirësojë reformimin e tyre.

“Çdo person në lëvizjen studentore dhe çdo kandidat në listë e kupton plotësisht dhe qartë peshën e përgjegjësisë që kemi përpara”, deklaroi Ana Mirkoviç, pedagoge e arsimit, psikologe dhe kandidate e Listës Studentore.

“Ne nuk e shohim rezultatin e zgjedhjeve si marrje të pushtetit dhe privilegjeve, por si marrjen përsipër të një borxhi historik ndaj popullit tonë dhe fëmijëve tanë”, shtoi ajo në një intervistë për The Guardian.

Mirkoviç theksoi se përparësia e parë e qeverisë së re do të jetë “detoksifikimi social dhe psikologjik” i vendit.

Gjatë 14 viteve të sundimit të Vuçiçit, sistemi politik serb është përshkruar nga kritikët si një model autokracie, me zgjerimin e ndikimit të partisë në pushtet mbi median, gjyqësorin dhe institucionet e tjera shtetërore. Zgjedhjet janë shoqëruar me akuza për parregullsi në regjistrimin e votuesve, favorizim mediatik dhe blerje votash.

Platforma e studentëve vendos në qendër luftën kundër korrupsionit dhe rikthimin e shtetit të së drejtës. Ndër propozimet kryesore është krijimi i një njësie të pavarur policore që do të jetë në varësi të prokurorisë dhe jo të Ministrisë së Brendshme, si dhe largimi nga detyra i efektivëve të lidhur me krimin e organizuar.

Lëvizja synon gjithashtu të ndalojë emërimet politike të njerëzve besnikë ndaj partive në ndërmarrjet shtetërore dhe të forcojë kontrollin publik mbi financat. Për këtë qëllim, ajo propozon krijimin e organeve të pavarura që do të mbikëqyrin kontratat e mëdha të infrastrukturës, me synimin për të parandaluar shpërdorimin e fondeve publike.

Sipas Mirkoviçit, qeveria e re do të synojë të çmontojë një “sistem frikësimi” që ushqen frikën dhe polarizimin në shoqëri. Ajo premtoi hapjen e menjëhershme të medias, ndërprerjen e presionit ndaj punonjësve të sektorit publik dhe ndalimin e asaj që e cilësoi si “dhunë institucionale”.

Synimi, sipas saj, është “të rindërtojmë shoqërinë nga themelet”, përmes publikimit të plotë të kontratave dhe flukseve financiare, depolitizimit dhe forcimit të gjyqësorit, si dhe reformimit të arsimit dhe shëndetësisë. Mirkoviç theksoi se kapja e shtetit nga interesat politike nuk duhet të përsëritet më.

Politika e jashtme, një çështje ende e hapur

Gjatë fushatës, Lista Studentore la në plan të dytë çështjet e debatueshme të politikës së jashtme, përfshirë marrëdhëniet me Bashkimin Evropian dhe Rusinë, duke u përqendruar te problemet e brendshme të Serbisë.

Kremlini deklaroi të hënën se shpresonte që drejtuesit e rinj të kuptonin se bashkëpunimi me Rusinë është në interes të Serbisë.

Analisti Dušan Vuçiçeviç tha se lëvizja kishte këmbëngulur që vendi të trajtonte fillimisht problemet e brendshme politike, duke synuar, sipas tij, “çmontimin e mirëfilltë të çdo institucioni, nga niveli kombëtar deri te ai lokal”.

Ai e cilësoi fitoren si një ndryshim të thellë politik, që mund të frymëzojë edhe lëvizje të tjera studentore në Evropë, të cilat javët e fundit kanë protestuar për përmirësimin e standardeve të arsimit dhe perspektivave për të rinjtë.

Megjithatë, Vuçiçeviç paralajmëroi se modeli serb nuk mund të kopjohet lehtësisht në vende të tjera. “Ky eksperiment i demokracisë nga baza arriti përfundimisht të sigurojë më shumë se 50% të votave”, tha ai për Agence France-Presse, duke shtuar se mbetet e paqartë nëse një model i ngjashëm mund të funksionojë diku tjetër.

Edhe Nikola Burazer, drejtor programi në Qendrën për Politikë Bashkëkohore në Beograd, theksoi se procesi i vendimmarrjes së lëvizjes duhet të përshpejtohet. Sipas tij, përzgjedhja e kandidatëve kishte zgjatur me muaj.

“Pasi njerëzit të përfundojnë festimet dhe të mendojnë për atë që ndodhi dje, do të përqendrohemi më shumë te ajo që vjen më pas dhe te mënyra se si do të duket qeveria. Njëzet e katër orë më parë, e gjithë kjo dukej si një fantazi”, u shpreh Burazer.

Vuçiç, i cili gjatë qëndrimit në pushtet mbajti lidhje të ngushta me Rusinë, ia atribuoi humbjen e partisë së tij “mbështetjes së drejtpërdrejtë të vendeve të ndryshme evropiane dhe shtetit të thellë amerikan, atij që është gjithashtu kundër presidentit Trump”.

Reagime ndërkombëtare pas fitores së studentëve

Fitorja e Listës Studentore u përshëndet nga disa liderë ndërkombëtarë. Presidenti ukrainas, Volodymyr Zelenskyy, e cilësoi rezultatin si një kapitull të ri në historinë e Serbisë dhe të popullit të saj.

“Ne i urojmë Serbisë sukses, zhvillim të vërtetë dhe marrëdhënie të ngrohta me komunitetin evropian. Ne në Ukrainë e falënderojmë Serbinë që respekton popullin, shtetin dhe pavarësinë tonë. Dhe ne i festojmë gjithmonë arritjet tona të përbashkëta”, deklaroi Zelenskyy.

Kancelari gjerman, Friedrich Merz, tha se Berlini do ta mbështesë aktivisht rrugën evropiane të Serbisë. Sipas tij, studentët kanë arritur të fitojnë mbështetjen e qytetarëve me kërkesat e tyre për shtetin e së drejtës, luftën kundër korrupsionit dhe respektimin e lirive themelore.

Sipas Kushtetutës së Serbisë, parlamenti i ri duhet të mblidhet brenda 30 ditëve nga shpallja zyrtare e rezultateve përfundimtare të zgjedhjeve. Pas mbledhjes së tij, afati për formimin e qeverisë së re është 90 ditë.

Ndërkohë, Serbia duhet të zhvillojë zgjedhje të reja presidenciale përpara 27 dhjetorit, pasi Vuçiç u largua nga posti i presidentit për të kandiduar për kryeministër.

Fitorja e studentëve shënon fundin e një epoke politike në Serbi, por sfida e vërtetë nis tani: kthimi i premtimeve për luftën kundër korrupsionit dhe reformimin e institucioneve në ndryshime konkrete.